
de Volkskrant
16 mei 2017 dinsdag
Section: V Opening; Blz. 2
 MAARTEN KEULEMANS
Highlight: Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Deze week: Iemand de hand schudden is een middeleeuws fouilleerritueel.
DE CLAIM
Gezien bij het RTL-programma Galileo: de gewoonte om iemand bij de begroeting de hand te schudden is ontstaan in de Middeleeuwen, 'om aan te tonen dat je ongewapend was'. Een verhaal dat in vele versies rondzingt. 'Middeleeuwse ridders voegden schudden aan de handdruk toe, om in de mouw verborgen wapens tevoorschijn te halen', schrijft de Franse bedrijfskundige Olivia Fox Cabane in het managementboek Het geheim van charisma.
EN, KLOPT HET?
Intuïtief is hier iets niet in de haak. Wie als rechtshandige een wapen wil verstoppen, doet dat logischerwijs juist in de linkermouw. 'Het lijkt me curieus. Die mensen hebben vaak handschoenen aan', merkt mediëvist Robert Stein van de Universiteit Leiden op. 

Handen geven gaat in elk geval verder terug. De vroegst bekende handdruk werd vereeuwigd rond het jaar 845 voor Christus, op een mozaïek in de oude ruïnestad Nimrud in het huidige Noord-Irak. Daarop zien we hoe de Assyrische koning Salmanasser III de Babylonische koning Marduk-Zakir-Sumi I een hand geeft. Dat men de moeite nam om het tafereel uit te beitelen, bewijst al dat het niets met fouilleren te maken had: de koningen wilden uitstralen dat ze bevriend waren. 

Sindsdien is de handdruk als teken van verbondenheid nooit meer weggeweest. 'Geef ze een hand, al zijn ze laag van stand', schreef Ovidius over het begroeten van bedienden. En in Homerus' Odyssee (ca. 800 voor Christus) krijgt Odysseus een hand van de boodschappergod Hermes, en later van zijn bemanningsleden. 

Toch lijkt juist in de Middeleeuwen de begroeting met een handdruk niet heel gebruikelijk te zijn geweest. Er werden wel handen gegeven, signaleerde etnograaf Herman Roodenburg van het Meertens Instituut al een kwarteeuw geleden. Maar dat had een heel andere betekenis dan vandaag. Zo werd in de lagere rechtspraak bij ruzies vaak een 'hantgevinghe' opgelegd als ritueel om het conflict bij te leggen. Ook huwelijken en zakendeals bezegelde men met een handdruk. Pas in de 19de eeuw raakt het handen schudden ter begroeting goed in zwang: overgewaaid als modegril uit Groot-Brittannië. 'Het verhaal over de mouwen en messen is inderdaad onzin', mailt Roodenburg desgevraagd. 

Misschien is de fouilleermythe een echo van een verhaal uit de Engelse Boerenopstand van 1381, oppert mediëvist Stein. Bij een onderhandeling deed rebellenleider Wat Tyler iets ongewoons: hij stapte op koning Richard II af en schudde hem 'krachtig en ruig' de hand, volgens een kroniek uit die tijd. Tyler wilde de koning ontregelen. Maar de parallel met het moderne verhaal is opvallend.
EINDOORDEEL
De Galileo-uitleg zegt meer over hoe moderne mensen zich de Middeleeuwen voorstellen: dat tijdperk met die ridders, toen in elke mouw een dolk kon zitten. 'De vuistregel onder folkloristen is hier: het zal wel een 19de-eeuws verzinsel zijn', zegt onderzoeker van broodje-aapverhalen Peter Burger van de Universiteit Leiden.



